සංයුක්ත (concrete) යනු ඉන්ද්රිය ගෝචර (පන්චේන්ද්රියන්ට දැනෙන) ලෙසත්, වියුක්ත (abstract) යනු ඉන්ද්රිය ගෝචර නොවන ලෙසත් පැහැදිලි කල හැක. උදාහරණයක් වශයෙන් ඔබ දැන් වාඩිවී සිටින පුටුව සංයුක්ත (concrete) සංකල්පයකි. ඉන්ද්රියන් භාවිතාකර දැන් වාඩිවී සිටින පුටුව දැකීම, ඇල්ලීම වැනිදේ කල හැක. මම වාඩිවී සිටින පුටුවද සංයුක්තය. මේ පුටු දෙක වෙනස් වුවද පුටුව ලෙස හැඳින්වීමට පුළුවන. එම පුටු දෙකද වෙනත් තැන්වල ඇති පුටුද, දැනට සාදා ඇති සෑම පුටුවක්මද, අනාගතයේ සාදන පුටුද, නොයෙන් හැඩයන්, වර්ණයන් ගත්තද "පුටුව" යන වියුක්ත සංකල්පයෙන් පැහැදිලි කල හැක. නමුත් "වියුක්ත පුටුව" ඉන්ද්රිය ගෝචර නොවේ. "වයස"ද වියුක්ත සංකල්පයකි. වයස ඇල්ලීම, දැකීම, ඇසීම කල නොහැක. නමුත් උපන් දිනය, කටහඩේ වෙනස් වීම, ශරීරය වෙනස් වීම, කොන්ඩෙ සුදුවීම වැනි වෙනස් වීම් මගින් වයස තේරුම් ගනී.
බයියන්ට වියුක්තව සිතිය නොහැක. උදාහරණයක් වශයෙන් භාණ්ඩයක මිල යනු වියුක්ත සංකල්පයකි. ඒ නිසා අල ගෙඩියක මිල එක එක තැන්වල එක එක කාලයට වෙනස් වීම බයියන්ට දිරවාගත නොහැක. ඔවුන් සිතන්නේ අල අලම නන් මිලද මිල වියයුතු බවයි. අනේ ඉතින්, ඉල්ලුම, සැපයුම, කාලගුණය වැනි දේ වෙනස් වුවද අල ගෙඩිය අල ගෙඩියමය. එම නිසා අලයට එකම මිලක් තිබිය යුතුයි කියා බයියන් මිල පාලනය කරයි. තෙල්ද එහෙමය. හැම තැනම හැම කාලෙම තියෙන්නෙ එකම තෙල් නම් තෙල් වල මිල වෙනස් වීම බයියන්ට තේරෙන්නේ නැත. කහවනු වල මිලද එසේමය. ඒ නිසා බයියන් කහවනු වල මිල එකම ගානකට තියාගෙන කෙලවාගත්තේය. බයියන්ට ඉල්ලුම සැපයුම උද්ධමනය වැනි වියුක්ත සංකල්ප තේරෙන්නේ නැත.
නිෂ්පාදන යනු සංයුක්ත සංකල්පයක් වන අතර සහ සේවා යනු වියුක්ත සංකල්පයකි. බයියන්ට වියුක්තව සිතිය නොහැකි නිසා ඔවුන් නිෂ්පාදන ආර්ථිකයක් ඇතිකළ යුතු බව කියයි. අල ගොවියාගේ අලය පාරිභෝගිකයා ලඟට එනකොට මිල වැඩිවීම බයියන්ට නොතේරේ. ප්රවාහනය, ගබඩා කිරීම, කල් තබා ගැනීම, තොග පාලනය කිරීම, වැනි අනවශ්ය දේවල් කිරීමෙන් අතරමැදියා විසින් ගොවියන් සහ පාරිභෝගිකයන් හූරාගෙන කන බව බයියන් සිතයි. ඒ නිසා හැම මගුලක්ම නිෂ්පාදකයාගේ සිට පාරිභෝගිකයාට කෙලින්ම විකිණිය යුතුය. ඔවුන් සමුපකාර ක්රම වැනි දේවල් වලට කැමතිය.
බයියන් වියුක්ත සංකල්ප තේරුම් ගන්නේ සංයුක්ත සංකල්ප වලට ඌනනය කිරීමෙනි. උදාහරණක් වශයෙන් ඔවුන් ධනවාදය හාමුටද, සමාජවාදය අන්රයියාටද, ජාතිකවාදය මහා හොර පප්පාටද, මෝඩකම පුතානෝටද ඌනනය කරයි. ඊට පසු එම භෞතික පුද්ගලයන් සිදු කරන ක්රියා මගින් වියුක්ත සංකල්ප පැහැදිලි කරයි. විකිණීම ධනවාදය ලෙසත්, පාර දිගේ කෑ කෝ ගැසීම සමාජවාදය ලෙසත්, හොරකන් කිරීම ජාතිකවාදය ලෙසත්, බස් එළවීම මෝඩකම ලෙසත් තේරුම් ගනියි. ආගම, ජාතිය, සංස්කෘතිය වැනි සංකල්පද කිසියම් ශාස්තෘවරුන්, ඔවුන්ගේ අනුගාමිකයන්, පිළිම, කහ පාට වස්ත්ර, ලේ, පෙරහැර, අලි, හරක්, තොප්පි, මූණු වහණ රෙදි කැලි, පොත් වැනි සංයුක්ත සංකල්ප වලට ඌනනය කර තේරුම් ගනියි. මාර්ක් දෙවියා ආගම එපා කිවූ නිසා ආගම අත්හැර මාර්ක් දෙවියා අදහයි. පිළිම වන්දනාව එපා කිව්වම ඒක කියපු කෙනාගේ පිළිමයක් නෙලා ඒකට වඳියි. එම සංයුක්ත වස්තුන් රැක ගැනීම මගින් වියුක්ත සංකල්ප ආරක්ෂා කර ගත හැකියැයි සිතයි.
අනේ ඉතින් බයියන් විසින් වියුක්ත සංකල්ප ගැන කතා කරන පප්පන්ද ඉහිත කී සංයුක්ත සංකල්ප වල "පිල්ලි නොහොත් ප්ලාන්ට්" බවට ඌනනය කර ගැනීම මගින් තේරුම් ගනියි. උදාහරණයක් වශයෙන් නිදහස් වෙළඳපොල ගැන කතා කරන පප්පන් හාමුගේ පිල්ලි බවටද සමුපකාර ගැන කතාකරන පප්පන් අන්රයියාගේ පිල්ලි බවටද, ආගම ගැන කතා කරන්නන් මහා හොර පප්පාගේ පිල්ලි බවටද, ඔහේ නිකන් කියවන අය පුතානෝගේ පිල්ලි බවටද ඌනනය කර තේරුම් ගනියි. එම නිසා බයියන්ට වෙළඳපොල, උද්ධමනය, විනිමය අනුපාතිකය, වෙළඳ ශේෂය වැනි වියුක්ත සංකල්ප තේරුම් කර දීම මෝඩ වැඩකි.
